Nâng tầm nguồn nhân lực

Kinh nghiệm từ các nền kinh tế châu Á cho thấy tăng trưởng bền vững không chỉ dựa vào quy mô lao động mà còn được quyết định bởi chất lượng, kỹ năng và khả năng thích ứng của nguồn nhân lực.

Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc... đều đạt bước tiến mạnh mẽ nhờ đầu tư bài bản cho giáo dục - đào tạo (GD-ĐT). Sau Thế chiến II, Nhật Bản cải cách toàn diện hệ thống giáo dục, đề cao kỹ năng thực tiễn và kỷ luật lao động. Hàn Quốc, Singapore phổ cập giáo dục sớm, sau đó đẩy mạnh đào tạo đại học và nghề, gắn chặt với nhu cầu công nghiệp.

Từ thập niên 1960, Singapore đã thiết kế chương trình đào tạo theo yêu cầu doanh nghiệp (DN), góp phần nâng năng suất lao động tăng bình quân 4,5%/năm giai đoạn 1981-1995. Hàn Quốc tập trung đào tạo kỹ thuật, tạo nền tảng chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và công nghệ cao. Đài Loan (Trung Quốc) phát triển mạnh đào tạo nghề, tăng cường liên kết nhà trường - DN. Điểm chung là chất lượng giáo dục quyết định năng suất và khả năng tiếp thu công nghệ.

Ở giai đoạn đầu, các nền kinh tế này tận dụng "dân số vàng" và chi phí thấp để thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vào ngành thâm dụng lao động. Khi nền tảng đủ vững, họ nhanh chóng nâng cấp kỹ năng, chuyển sang lĩnh vực giá trị gia tăng cao như ô tô, điện tử, bán dẫn.

Trung Quốc cũng đi theo lộ trình này: từ "công xưởng thế giới" tiến tới nâng cao năng suất thông qua cải cách và đào tạo. Bài học rút ra là không thể phụ thuộc lâu dài vào lao động giá rẻ, mà phải song hành nâng cấp kỹ năng với đẩy mạnh công nghiệp hóa.

Trong khi đó, Việt Nam còn gặp nhiều thách thức. Tỉ lệ lao động có chứng chỉ nghề khoảng 29,2% (năm 2025), chưa đáp ứng nhu cầu thị trường, nhất là ở các lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số, bán dẫn, logistics. Năng suất lao động còn thấp, chỉ bằng khoảng 11,2% của Singapore và 27-36% so với Hàn Quốc, Malaysia, Nhật Bản. Khoảng cách này ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Lao động phi chính thức ở nước ta còn lớn; khu vực nông nghiệp vẫn chiếm tỉ trọng cao. Tình trạng thiếu việc làm theo mùa và thanh niên thất nghiệp chưa được xử lý triệt để. Một điểm nghẽn khác là đào tạo chưa gắn với nhu cầu DN. Nhiều lao động có bằng cấp nhưng thiếu kỹ năng thực hành, ngoại ngữ và năng lực thích ứng công nghệ, khiến DN phải đào tạo lại hoặc tuyển nhân lực từ nước ngoài.

Việt Nam vẫn có lợi thế dân số trẻ, song "cửa sổ dân số vàng" sẽ thu hẹp khi tình trạng già hóa tăng nhanh. Vì vậy, cần tận dụng thời gian này để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong đó, trọng tâm là tăng đầu tư cho GD-ĐT nghề theo hướng gắn với nhu cầu DN; xây dựng chiến lược quốc gia về năng suất với mục tiêu cụ thể và cơ chế giám sát hiệu quả.

Việt Nam cần hoàn thiện thị trường lao động, thúc đẩy kết nối cung - cầu, giảm tỉ lệ lao động phi chính thức; thu hút dự án FDI gắn với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Cải thiện môi trường làm việc, xây dựng quan hệ lao động hài hòa, khuyến khích kỷ luật và sáng tạo cũng là yếu tố then chốt. Việc đào tạo lại, nhất là với lao động lớn tuổi, cần được chú trọng để thích ứng với chuyển đổi kinh tế và già hóa dân số.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy con người là trung tâm của tăng trưởng. Nếu cải cách đồng bộ và tận dụng tốt lợi thế hiện có, Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển nguồn nhân lực thành động lực phát triển bền vững.