Xu hướng mưu sinh đa nghề

Giá sinh hoạt tăng, thu nhập không ổn định khiến nhiều người lao động (NLĐ) sau Tết không còn đặt toàn bộ sinh kế vào một công việc toàn thời gian. Xu hướng đa nghề mở ra cơ hội linh hoạt, gia tăng thu nhập nhưng cũng kéo theo rủi ro về sức khỏe, bảo hiểm và an sinh trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh.

Phương án dự phòng

Sau kỳ nghỉ Tết, thay vì chỉ quay lại nhà máy hay văn phòng, nhiều NLĐ âm thầm tìm thêm nguồn thu. Không hẳn ai cũng mất việc, song không ít người nhận ra mức lương cố định khó bảo đảm cuộc sống khi chi phí sinh hoạt ngày càng leo thang.

Anh Võ Minh Toàn (30 tuổi, Đồng Tháp) từng có 6 năm làm marketing cho một doanh nghiệp (DN) bán lẻ tại TP HCM. Cuối năm ngoái, công ty tái cấu trúc, thuê ngoài bộ phận marketing. Nhận thấy vị trí của mình có thể bị thay thế bất cứ lúc nào, anh chủ động chuyển hướng, mở một quán cà phê nhỏ kết hợp trạm sạc và điểm nghỉ cho tài xế xe công nghệ. "Tiền thuê nhà, điện nước, sinh hoạt đều tăng. Nếu chỉ phụ thuộc một nguồn lương, tôi rất bị động. Thu nhập hiện nay không đột biến nhưng ổn định hơn và quan trọng là mình chủ động" - anh Toàn bày tỏ.

Tại một khu công nghiệp ở TP HCM, chị Nguyễn Thị Ngọc Minh (37 tuổi, quê An Giang) vẫn làm công nhân may ban ngày nhưng buổi tối học thêm kỹ năng bán hàng, livestream trên nền tảng số để chuẩn bị kinh doanh online. "Đơn hàng thời gian gần đây lúc nhiều lúc ít. Nếu công ty giảm giờ làm, thu nhập sẽ hụt ngay. Tôi phải có phương án dự phòng" - chị nói.

Không chỉ lao động phổ thông, nhóm nhân sự trẻ có chuyên môn cũng chuyển động mạnh. Anh Huỳnh Ngọc Trung (27 tuổi, quê Đắk Lắk) rời công ty game sau hơn 4 năm gắn bó để lập nhóm làm dự án riêng. "Văn phòng" là quán cà phê gần phòng trọ ở phường Gò Vấp, TP HCM. Nhóm 8 người nhận gia công game và ứng dụng nội bộ cho DN, thu nhập dao động 20 - 40 triệu đồng/tháng tùy khối lượng dự án. "Tôi không muốn bị bó trong khung giờ cố định. Làm theo dự án giúp tôi chủ động hơn, dù áp lực không nhỏ" - anh Trung cho biết.

Những câu chuyện trên phản ánh xu hướng đa nghề ngày càng rõ nét: NLĐ không còn đặt toàn bộ sinh kế vào một hợp đồng dài hạn. Họ chọn phân tán rủi ro bằng cách tạo nhiều nguồn thu song song.

Theo bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc thương hiệu Manpower Việt Nam, xu hướng việc làm tự do đang mở rộng mạnh mẽ. Lao động theo dự án, cộng tác viên, bán thời gian gia tăng rõ ở các lĩnh vực công nghệ thông tin, thương mại điện tử, sáng tạo nội dung, logistics. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa cũng thúc đẩy quá trình dịch chuyển này khi nhiều vị trí truyền thống có nguy cơ bị thay thế.

Ở góc độ tích cực, xu hướng đa nghề giúp NLĐ chủ động hơn trước biến động thị trường, tận dụng thời gian nhàn rỗi và mở rộng kỹ năng. Với nhiều người trẻ, đây còn là cơ hội thử nghiệm ý tưởng kinh doanh hoặc tích lũy kinh nghiệm trước khi khởi nghiệp.

Không ít rủi ro

Tuy nhiên, phía sau sự linh hoạt là không ít rủi ro. Công nhân làm ca ngày, tối bán hàng online; làm nhân viên văn phòng ban ngày, tối chạy xe công nghệ… Thời gian nghỉ ngơi bị thu hẹp, nguy cơ kiệt sức tăng lên. Khi ốm đau hoặc tai nạn, họ gần như không có cơ chế bảo vệ đầy đủ.

Đa số lao động làm thêm hoặc làm dự án tự do không tham gia BHXH bắt buộc, không có bảo hiểm thất nghiệp. Thu nhập biến động theo thị trường, trong khi chi phí sinh hoạt cố định hằng tháng vẫn phải chi trả. Nếu thị trường chững lại, rủi ro tài chính sẽ lập tức hiện hữu.

Ở góc độ làm chủ, ông Đoàn Hữu Hiển - chủ tịch HĐQT một công ty du lịch tại TP HCM - cho rằng việc NLĐ làm thêm thể hiện sự chủ động và tinh thần cầu tiến trong bối cảnh chi phí sống tăng cao. Nhưng ông cũng lo ngại khi NLĐ quá tải sẽ ảnh hưởng sức khỏe và chất lượng công việc chính. "DN cần cải thiện thu nhập, đào tạo kỹ năng và phúc lợi để NLĐ yên tâm gắn bó lâu dài, thay vì buộc họ phải mưu sinh trong trạng thái bấp bênh" - ông Hiển nói.

Rõ ràng, đa nghề không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn phản ánh khoảng trống giữa thu nhập thực tế và nhu cầu sống tối thiểu, giữa tốc độ chuyển đổi công nghệ và khả năng thích ứng của lực lượng lao động.

Theo đại diện Sở Nội vụ TP HCM, giai đoạn tới sẽ là phép thử về chất lượng nguồn nhân lực. Khi thành phố tăng trưởng mạnh về số lượng việc làm nhưng áp lực chất lượng gia tăng, chính sách phải song hành với chiến lược đào tạo dài hạn và kết nối chặt chẽ giữa DN - cơ sở đào tạo - cơ quan quản lý.

Các chuyên gia cho rằng trước hết cần mở rộng diện bao phủ BHXH tự nguyện, tạo cơ chế linh hoạt để lao động tự do, lao động nền tảng có thể tham gia dễ dàng hơn. Đồng thời, hệ thống đào tạo nghề phải cập nhật nhanh theo nhu cầu thị trường, hỗ trợ NLĐ học lại, chuyển đổi kỹ năng trong suốt vòng đời lao động.

Về phía NLĐ, theo TS Huỳnh Anh Bình - Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP HCM, làm nhiều nghề không nên chỉ để "choàng gánh" cho thu nhập trước mắt. Quan trọng hơn là xác định năng lực lõi, đầu tư vào kỹ năng có giá trị dài hạn và sử dụng công nghệ như công cụ hỗ trợ thay vì là đối thủ cạnh tranh.

TS Bình cho rằng vấn đề không phải là làm một nghề hay nhiều nghề, mà là làm chủ được giá trị của mình trong một nền kinh tế đang chuyển động nhanh hơn bao giờ hết. Nếu có chiến lược kỹ năng đúng đắn và chính sách bảo vệ phù hợp, sự thay đổi ấy sẽ là cơ hội. Ngược lại, nó có thể trở thành khoảng trống an sinh khó lấp đầy trong tương lai.