Đừng xem nhẹ bệnh nghề nghiệp

Thời gian qua, vụ việc 6 công nhân của Công ty TNHH C.T (tỉnh Nghệ An) tử vong do mắc bệnh bụi phổi silic đã gây chấn động dư luận. Doanh nghiệp (DN) này hoạt động từ năm 2017, chuyên sản xuất bột đá và đá silic.

Tỉ lệ khám, giám định còn thấp

Sau vụ việc, cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra và tổ chức khám bệnh nghề nghiệp (BNN) cho 81 lao động đang làm việc tại công ty. Kết quả cho thấy có tới 57 người mắc bệnh bụi phổi silic, chiếm hơn 70% số lao động được khám. Trong đó, 19 trường hợp ở thể nặng, 25 trường hợp thể trung bình và 13 trường hợp thể nhẹ.

Theo kết quả kiểm tra của Đoàn công tác Tổng LĐLĐ Việt Nam, quy trình sản xuất tại DN này gồm nhiều công đoạn như nghiền thô, xay đá, ngâm, rửa, sấy, phân tách hạt, nghiền tinh và đóng bao. Ngay từ khâu nghiền thô đã phát sinh lượng lớn bụi đá chứa hàm lượng silic cao. Tại khu vực nghiền tinh, bụi phát tán dày đặc, có thể quan sát bằng mắt thường.

Ngoài ra, ở các công đoạn ngâm, rửa và sấy còn sử dụng dung môi chứa hóa chất tẩy trắng để làm sạch nguyên liệu. Hệ thống hút và lọc bụi đã cũ kỹ, xuống cấp, phần lớn là thiết bị tự chế hoặc chắp vá. Người lao động (NLĐ) làm việc tập trung trong cùng một khu vực nhà xưởng, thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với bụi nhưng không được trang bị đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân hoặc được trang bị không đúng chủng loại.

Đáng chú ý, DN không thực hiện quan trắc môi trường lao động, không tổ chức khám sức khỏe định kỳ cũng như khám phát hiện BNN cho NLĐ. Đây chỉ là một trong nhiều trường hợp cho thấy sự thiếu quan tâm của một bộ phận DN đối với công tác an toàn, vệ sinh lao động (AT-VSLĐ) và phòng ngừa BNN.

Theo PGS-TS-BSCKII Phan Minh Hoàng, Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị BNN TP HCM, hiện vẫn còn nhiều DN chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm tổ chức khám BNN cũng như triển khai các biện pháp dự phòng cho NLĐ.

Thực tế, hầu hết DN đều tổ chức khám sức khỏe định kỳ hằng năm. Nhưng chất lượng khám giữa các đơn vị chưa đồng đều. Nhiều nơi chỉ dừng lại ở khám sức khỏe tổng quát mà chưa chú trọng tầm soát các bệnh đặc thù gắn với môi trường làm việc. "Mỗi ngành nghề đều tồn tại những yếu tố nguy cơ riêng. Nếu không được theo dõi, phát hiện kịp thời, NLĐ có thể mắc bệnh trong thời gian dài mà không hay biết. Đến khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt thì tổn thương sức khỏe thường đã nghiêm trọng" - ông Hoàng đánh giá.

Báo cáo tổng kết thi hành Luật AT-VSLĐ năm 2015 của Bộ Nội vụ cho thấy hiện cả nước có 153 cơ sở khám BNN được cấp phép hoạt động. Trung bình mỗi năm có khoảng 200.000 - 300.000 lao động được khám phát hiện BNN.

Tuy nhiên, số trường hợp được phát hiện mắc BNN chỉ khoảng 3.000 - 5.000 người mỗi năm, tương đương khoảng 1% số người được khám. Đáng chú ý hơn, số trường hợp được giám định để hưởng chế độ BNN chỉ chiếm khoảng 2% - 3% tổng số ca đã được chẩn đoán mắc bệnh.

Lũy kế đến hết năm 2024, cả nước mới có hơn 31.000 trường hợp mắc BNN được hưởng chế độ bảo hiểm. Con số này được đánh giá là chưa phản ánh đúng thực trạng NLĐ đang mắc BNN trên thực tế.

Cần hoàn thiện chính sách

Lý giải nguyên nhân tỉ lệ NLĐ được khám phát hiện và giám định BNN còn thấp, Bộ Nội vụ cho rằng nhiều DN, nhất là DN nhỏ và vừa, chưa quan tâm đúng mức đến việc khám sức khỏe định kỳ, lập hồ sơ quản lý sức khỏe và quan trắc môi trường lao động.

Bên cạnh đó, năng lực khám BNN hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Số lượng bác sĩ được đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Nhiều cơ sở y tế thiếu trang thiết bị, máy móc chuyên dụng phục vụ việc phát hiện và chẩn đoán BNN.

Một thực tế khác là việc khám BNN ở nhiều nơi chưa được thực hiện đầy đủ theo các yếu tố nguy hại mà NLĐ tiếp xúc trong quá trình làm việc. Các chỉ định khám thường tập trung vào bệnh phổi nghề nghiệp hoặc điếc nghề nghiệp do tiếng ồn, trong khi nhiều bệnh liên quan đến hóa chất độc hại, rung lắc, bức xạ hoặc các yếu tố nguy cơ mới chưa được quan tâm đúng mức.

Công tác chẩn đoán BNN cũng gặp nhiều khó khăn do người sử dụng lao động chưa hợp tác đầy đủ trong việc cung cấp thông tin về quy trình sản xuất, nguyên liệu sử dụng và các yếu tố nguy hại tại nơi làm việc. Ngoài ra, thủ tục khám, giám định BNN hiện còn khá phức tạp. Nhiều NLĐ dù mắc bệnh nhưng không thể hoàn thiện hồ sơ để được hưởng chế độ từ Quỹ Bảo hiểm tai nạn lao động, BNN.

Khó khăn càng lớn hơn đối với những trường hợp đã nghỉ hưu, chuyển công tác, chuyển việc hoặc DN nơi từng làm việc đã giải thể. Khi đó, việc thu thập hồ sơ chứng minh quá trình tiếp xúc với yếu tố nguy hại gần như không thể thực hiện.

Từ thực tế trên, Bộ Nội vụ đề xuất nghiên cứu hoàn thiện các quy định liên quan đến khám phát hiện BNN, giám định BNN và quản lý hồ sơ sức khỏe theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi hơn cho NLĐ tiếp cận các chế độ bảo hiểm.

Cơ quan này cũng kiến nghị hoàn thiện cơ chế xác định BNN; thường xuyên cập nhật, bổ sung danh mục BNN được hưởng bảo hiểm để phù hợp với sự phát triển của khoa học y học lao động và những thay đổi trong môi trường sản xuất - kinh doanh. 

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện các quy định về điều dưỡng, phục hồi sức khỏe sau điều trị BNN; quy định rõ tiêu chí xác định đối tượng được hưởng chế độ điều dưỡng, phục hồi sức khỏe. Đồng thời, xây dựng cơ chế đầu tư và hỗ trợ phát triển các cơ sở phục hồi chức năng cho người bị tai nạn lao động, BNN từ Quỹ Bảo hiểm tai nạn lao động, BNN và các nguồn lực hợp pháp khác.

Các chuyên gia cho rằng BNN thường tiến triển âm thầm, khó nhận biết trong giai đoạn đầu nhưng để lại hậu quả lâu dài đối với sức khỏe NLĐ. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện chính sách, nâng cao chất lượng khám và giám định BNN, điều quan trọng là DN phải chủ động phòng ngừa nguy cơ từ môi trường làm việc, thực hiện đầy đủ các quy định về AT-VSLĐ và chăm sóc sức khỏe cho NLĐ.