Giữ chỗ đứng giữa dây chuyền tự động

Tự động hóa, robot và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động. Nhiều công việc giản đơn dần biến mất, buộc công nhân (CN) phải học hỏi, nâng cao kỹ năng để không bị loại khỏi dây chuyền sản xuất. Nhưng trong thách thức ấy cũng xuất hiện nhiều cơ hội cho những người sẵn sàng thích nghi.

Xu hướng tất yếu

Những cánh tay robot hoạt động liên tục, đang dần thay thế con người trong nhiều nhà máy tại TP HCM và các tỉnh lân cận. Điều từng được xem là câu chuyện của tương lai nay đã trở thành hiện thực.

Gắn bó gần 10 năm với ngành cơ khí, anh Nguyễn Công Triều (41 tuổi), CN tại một xưởng sản xuất ở TP HCM, không khỏi lo lắng khi doanh nghiệp (DN) đầu tư dây chuyền tự động mới. "Trước đây một tổ hàn cần 5-6 người, giờ chỉ còn 1-2 người vận hành máy. Một số anh em được chuyển sang khâu khác nhưng cũng có người không theo kịp" - anh Triều kể.

Không riêng ngành cơ khí, làn sóng tự động hóa đang lan rộng sang dệt may, bao bì, điện tử, chế biến thực phẩm... Tại một DN bao bì ở KCN Tân Tạo, hệ thống máy in và đóng gói tự động giúp giảm hơn một nửa lao động trực tiếp. Đại diện DN cho biết trước đây một dây chuyền cần 10 CN, nay chỉ còn 3-4 người nhưng năng suất tăng 30%-40%.

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Báo cáo "Tương lai việc làm 2025" của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo khoảng 23% việc làm toàn cầu sẽ thay đổi trong 5 năm tới do tác động của công nghệ. Hàng chục triệu việc làm có thể mất đi, song nhiều vị trí mới liên quan đến dữ liệu, tự động hóa và AI sẽ xuất hiện.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng cảnh báo khoảng 56% việc làm tại Đông Nam Á có nguy cơ chịu tác động của tự động hóa ở các mức độ khác nhau, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng công nghệ không đơn thuần "lấy đi việc làm" mà đang tái cấu trúc thị trường lao động. Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP HCM, nhận định những công việc giản đơn, lặp lại chắc chắn sẽ giảm dần. Đổi lại, các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao hơn sẽ tăng lên.

Sự thay đổi của công nghệ cũng kéo theo thay đổi trong tiêu chí tuyển dụng. Nếu trước đây DN cần số lượng lớn lao động phổ thông thì hiện nay ưu tiên lại thuộc về những người có kỹ năng nghề và khả năng vận hành công nghệ.

Ông Nguyễn Trọng Hoàng, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Bao bì Phúc Thịnh, cho biết DN đã giảm mạnh nhu cầu tuyển lao động giản đơn. "Chúng tôi không còn tuyển ồ ạt như trước mà cần người có thể vận hành máy, hiểu quy trình sản xuất, thậm chí xử lý được các tình huống kỹ thuật cơ bản" - ông Hoàng nói.

Trong cùng một vị trí, CN có tay nghề thường nhận mức lương cao hơn 20%-30% so với lao động phổ thông. Điều này cho thấy kỹ năng đang trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của người lao động (NLĐ) trên thị trường việc làm.

Cơ hội từ chuyển đổi

Không ít CN đã cảm nhận rõ áp lực từ quá trình chuyển đổi công nghệ. Chị Lê Thị Mai (35 tuổi), từng làm công việc đóng gói thủ công, nay phải học vận hành máy. "Lúc đầu rất sợ vì không quen máy móc nhưng nếu không học thì không còn việc để làm" - chị Mai bày tỏ.

Thực tế tại nhiều DN cho thấy những lao động chủ động học hỏi, nâng cao tay nghề thường giữ được việc làm và có thu nhập tốt hơn. Ngược lại, nhóm lao động lớn tuổi, ít kỹ năng hoặc ngại thay đổi dễ đối mặt nguy cơ mất việc.

Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), kỹ năng số cơ bản và khả năng thích ứng sẽ là những yếu tố quyết định giúp NLĐ duy trì việc làm trong kỷ nguyên số. Những người không có kỹ năng phù hợp có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi.

Dù tạo ra nhiều áp lực, công nghệ cũng mở ra không ít cơ hội. Nhiều DN cho biết sẵn sàng đào tạo lại CN để đáp ứng yêu cầu của dây chuyền sản xuất mới. Một số vị trí như vận hành máy CNC, kỹ thuật viên bảo trì, giám sát sản xuất, quản lý hệ thống tự động hóa... đang có nhu cầu tuyển dụng cao nhưng nguồn nhân lực còn thiếu.

Ông Trần Anh Tuấn cho rằng vấn đề cốt lõi hiện nay không phải là "có việc hay không" mà là "có đủ năng lực để làm việc hay không". NLĐ cần thay đổi tư duy, không thể chỉ làm một công việc suốt đời mà phải liên tục học tập và cập nhật kỹ năng mới. "Nếu ngừng học hỏi, NLĐ sẽ rất khó thích nghi với tốc độ thay đổi của công nghệ" - ông Tuấn nhấn mạnh.

Ở góc độ DN, nhiều đơn vị cũng nhận thấy đầu tư công nghệ phải đi cùng đầu tư con người. Nếu thiếu đội ngũ lao động đủ năng lực vận hành, khai thác và bảo trì hệ thống, máy móc hiện đại khó phát huy hiệu quả.

Ông Huỳnh Quốc Thắng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ Giáo dục Bách Khoa, cho rằng làn sóng tự động hóa sẽ tiếp tục tăng tốc trong những năm tới khi chi phí đầu tư công nghệ giảm dần và áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Với DN, đây là con đường tất yếu để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh. Nhưng với NLĐ, đó là cuộc sàng lọc khắc nghiệt.

Trong cuộc đua này, lợi thế không còn thuộc về sức lao động đơn thuần mà nằm ở kỹ năng nghề, khả năng thích ứng và tinh thần học hỏi. Nếu không nâng cấp bản thân, NLĐ sẽ đứng trước nguy cơ bị thay thế. Ngược lại, nếu chủ động học tập, rèn luyện kỹ năng và thích nghi với công nghệ mới, họ không chỉ giữ được việc làm mà còn có cơ hội đảm nhận những vị trí tốt hơn, thu nhập cao hơn trong nền kinh tế số.