Khoảng cách giữa đào tạo - nhu cầu

Những tháng cao điểm tuyển dụng sau mùa tốt nghiệp, hàng ngàn vị trí việc làm được các doanh nghiệp (DN) công bố. Thế nhưng, bên cạnh những ứng viên nhanh chóng tìm được việc, vẫn có nhiều sinh viên (SV) phải gửi hàng chục hồ sơ mà chưa nhận được phản hồi. Thực tế này cho thấy nghịch lý: thị trường không thiếu việc làm nhưng lại thiếu nhân lực đáp ứng yêu cầu.

Cần người làm được việc

Giữa tháng 6, không khí tại nhiều trường đại học (ĐH) ở TP HCM trở nên sôi động với các chương trình Career Week 2026. Tại các gian tuyển dụng, đông đảo SV xếp hàng nộp hồ sơ, tham gia phỏng vấn và tìm hiểu cơ hội nghề nghiệp.

Nguyễn Minh Trí, SV năm cuối ngành quản trị kinh doanh, không giấu được sự mệt mỏi sau nhiều vòng phỏng vấn nhanh. Trong 2 tháng qua, Trí đã gửi hơn 20 hồ sơ nhưng chỉ nhận được vài phản hồi. "Có DN yêu cầu từ 6 tháng đến 1 năm kinh nghiệm, trong khi tụi em chỉ có vài kỳ thực tập ngắn. Nhiều lúc cảm giác cơ hội rất gần nhưng vẫn khó chạm tới" - Trí bày tỏ.

Không riêng Trí, nhiều bạn trẻ tham gia ngày hội việc làm cũng gặp tình trạng tương tự. Hồ sơ bị loại từ vòng đầu hoặc không nhận được phản hồi sau phỏng vấn.

Trái ngược với điều đó, Nguyễn Thảo Tường Vy, vừa tốt nghiệp ngành logistics, lại có khởi đầu thuận lợi hơn. Ngay từ năm thứ 3, Vy chủ động xin thực tập không lương tại một DN xuất nhập khẩu, sau đó chuyển sang làm bán thời gian. Khi tốt nghiệp, cô được giữ lại làm việc chính thức. "Nếu chờ đến năm cuối mới bắt đầu tìm hiểu thị trường thì chắc em cũng sẽ rất vất vả. Đi làm sớm giúp em biết mình còn thiếu kỹ năng gì để bổ sung kịp thời" - Vy cho biết.

Hai câu chuyện trái ngược cho thấy cơ hội nghề nghiệp không hề khan hiếm nhưng sự chủ động chuẩn bị từ sớm đang tạo nên khác biệt đáng kể.

Áp lực việc làm đối với lao động trẻ không chỉ là cảm nhận cá nhân. Theo số liệu của cơ quan thống kê, tỉ lệ thất nghiệp của thanh niên vẫn ở mức cao hơn nhiều so với mặt bằng chung. Điều đó cho thấy dù thị trường lao động đang phục hồi, người trẻ vẫn là nhóm chịu nhiều rủi ro nhất khi gia nhập thị trường.

Quan sát tại các gian tuyển dụng, sự lệch pha giữa kỳ vọng của ứng viên và yêu cầu của DN thể hiện khá rõ. Bà Lê Thị Thủy Tiên, Trưởng Phòng Hành chánh - Nhân sự Công ty CP Takahiro, cho biết DN sẵn sàng tuyển người mới tốt nghiệp nhưng ứng viên phải đáp ứng được những yêu cầu cơ bản như viết email công việc rõ ràng, báo cáo tiến độ, làm việc nhóm và tuân thủ kỷ luật lao động.

"Chúng tôi không đòi hỏi ứng viên phải giỏi toàn diện nhưng cần có khả năng bắt nhịp công việc ở mức cơ bản. Nhiều bạn trả lời phỏng vấn lan man, không nêu được những trải nghiệm hoặc kết quả đạt được trong quá trình học tập" - bà Tiên nhận xét.

Ba hạn chế phổ biến của nhiều SV hiện nay là thiếu trải nghiệm thực tế, kỹ năng giao tiếp công việc còn yếu và chưa hiểu môi trường DN. Theo bà Tiên, có những ứng viên sở hữu bảng điểm rất đẹp nhưng lại lúng túng khi trình bày ý tưởng hoặc phối hợp làm việc với người khác. Trong khi đó, DN cần những người có thể nhanh chóng hòa nhập và đảm nhận công việc, thay vì phải đào tạo lại từ đầu.

Trang bị kỹ năng từ sớm

Ông Vũ Trọng Bình, nguyên Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), cho rằng nhiều SV vẫn giữ tâm lý tốt nghiệp rồi mới bắt đầu tìm việc.

Ông đánh giá thị trường lao động hiện nay tuyển dụng dựa trên năng lực và trải nghiệm thực tế. Nếu không tham gia thực tập, dự án hoặc các hoạt động nghề nghiệp từ sớm thì rất khó cạnh tranh. Nhà tuyển dụng không còn đánh giá ứng viên chỉ qua tấm bằng ĐH.

Một bộ phận lao động trẻ còn mang tâm lý "kén việc", kỳ vọng mức lương và môi trường làm việc hấp dẫn ngay từ đầu dù chưa tích lũy đủ kinh nghiệm. "Điều này dẫn đến nghịch lý DN khó tuyển được người phù hợp, còn người lao động lại khó tìm được công việc như mong muốn. Không chỉ người học, các cơ sở đào tạo cũng đang chịu áp lực đổi mới" - ông Bình nói.

ThS Nguyễn Thị Kim Phụng, Phó trưởng Phòng phụ trách Phòng Tuyển sinh - Truyền thông và Quan hệ DN Trường ĐH Tài chính - Marketing, cho biết nhiều trường đang chuyển mạnh từ phương thức truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực toàn diện cho người học. Tuy nhiên, quá trình này cần thời gian và sự phối hợp chặt chẽ hơn với cộng đồng DN.

"Để người học đáp ứng tốt hơn yêu cầu tuyển dụng, việc kết nối giữa nhà trường và DN cần được đẩy mạnh, nhất là trong hoạt động thực hành và thực tập nghề nghiệp" - bà Phụng nhấn mạnh. Thực tế vẫn còn những chương trình đào tạo nặng lý thuyết, trong khi thị trường lại yêu cầu ngày càng cao về khả năng thích nghi, làm việc đa nhiệm và ứng dụng công nghệ.

Các mô hình đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn như học kỳ thực tập kéo dài, chương trình đào tạo theo đơn đặt hàng của DN đang cho thấy hiệu quả rõ rệt. Những người tham gia các mô hình này thường có nhiều lợi thế hơn khi tìm việc.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu đối với nguồn nhân lực cũng thay đổi nhanh chóng. "Điều DN cần không chỉ là kiến thức chuyên môn mà còn là khả năng học hỏi liên tục và thích ứng với thay đổi. Người trẻ muốn có lợi thế phải xây dựng năng lực thích nghi thay vì chỉ tập trung vào một nghề nghiệp cố định" - bà Phụng phân tích.

Các chuyên gia cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở chỗ thị trường thiếu việc làm mà ở việc nhiều SV chưa có chiến lược tham gia thị trường lao động từ sớm. Thay vì đợi đến năm cuối mới bắt đầu tìm kiếm cơ hội, người học cần chủ động tích lũy kinh nghiệm từ năm thứ 2, 3 thông qua thực tập, làm thêm và tham gia các dự án thực tế.

Về phía nhà trường, cần tiếp tục cập nhật chương trình đào tạo theo nhu cầu nhân lực, tăng cường kết nối với DN và tổ chức thường xuyên các hoạt động hướng nghiệp. Trong khi đó, DN cũng nên mở rộng cơ hội trải nghiệm, tăng cường đào tạo tại chỗ và mạnh dạn trao cơ hội cho những người trẻ mới tốt nghiệp.