Kỷ nguyên AI: Thâm niên không còn là "lá chắn"

Quý I/2026, thành phố có gần 33.000 người hưởng bảo hiểm thất nghiệp, trong khi nhu cầu tuyển dụng vượt 82.000 vị trí. Vấn đề lúc này không còn đơn thuần là thiếu việc làm, mà là khoảng cách ngày càng lớn giữa kỹ năng người lao động (NLĐ) có và kỹ năng thị trường cần.

Khoảng cách ấy đang bị công nghệ kéo giãn rất nhanh. Báo cáo "Future of Jobs 2025" của World Economic Forum dự báo đến năm 2030, khoảng 22% việc làm toàn cầu sẽ thay đổi do tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa. Khoảng 92 triệu việc làm có thể mất đi nhưng cũng sẽ xuất hiện 170 triệu việc làm mới. Điều đáng chú ý là gần 60% lực lượng lao động buộc phải đào tạo lại hoặc nâng cấp kỹ năng để không bị tụt hậu.

Trong nhiều năm, không ít NLĐ tin rằng chỉ cần chăm chỉ và gắn bó lâu dài là có thể giữ được việc. Nhưng thời của "thâm niên bảo đảm tương lai" đang dần khép lại. Khi robot, dây chuyền tự động và AI ngày càng phổ biến, những công việc lặp lại, ít kỹ năng bị thay thế nhanh chóng. World Economic Forum cho biết 41% DN toàn cầu dự kiến cắt giảm nhân sự ở một số vị trí do AI có thể đảm đương công việc hiệu quả hơn.

Đáng lo nhất là nhóm lao động trung niên. Sau hàng chục năm làm công việc cố định, nhiều người mất việc mới nhận ra kỹ năng của mình đã lỗi thời. Họ rơi vào vòng luẩn quẩn: thất nghiệp, làm việc thời vụ, thu nhập bấp bênh rồi tiếp tục không đủ điều kiện học nghề mới. Trong khi đó, DN lại cần lao động biết vận hành công nghệ, thích nghi nhanh và có khả năng học hỏi liên tục.

Nhưng sẽ không công bằng nếu bắt NLĐ tự xoay xở trong cuộc chuyển đổi này. Một công nhân ngoài 40 tuổi với đồng lương vừa đủ sống rất khó tự bỏ tiền, bỏ thời gian để học lại nghề. Nếu thiếu chính sách hỗ trợ đủ mạnh, việc đào tạo lại sẽ mãi chỉ là khẩu hiệu. Điều cần lúc này là một chiến lược tái đào tạo thực chất và quy mô lớn. 

Nhà nước cần mở rộng chính sách hỗ trợ học nghề từ quỹ bảo hiểm thất nghiệp, đơn giản thủ tục để NLĐ dễ tiếp cận hơn. DN cũng phải thay đổi tư duy: đào tạo không phải chi phí ngắn hạn mà là khoản đầu tư để giữ chân và nâng chất lượng nhân sự.

Quan trọng hơn, bản thân NLĐ cũng phải thay đổi. Kỷ nguyên số không còn chỗ cho tâm lý "học một nghề làm cả đời". Trong một thị trường biến động liên tục, kỹ năng hôm nay có thể lỗi thời chỉ sau vài năm. Tấm vé an toàn nhất giờ đây không còn là một công việc ổn định, mà là năng lực học hỏi không ngừng. Bởi sau cùng, AI không trực tiếp lấy mất việc làm của con người. Điều khiến nhiều người bị bỏ lại phía sau chính là việc họ chậm thay đổi.