Làn sóng AI buộc người trẻ phải thay đổi

Bằng đại học từng được xem là "tấm vé thông hành" vào thị trường lao động. Nhưng trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), tấm vé ấy không còn đủ bảo đảm cho một hành trình nghề nghiệp ổn định. Khi công nghệ tái định hình cách doanh nghiệp (DN) vận hành và tuyển dụng, người trẻ buộc phải thay đổi: học nhanh hơn, làm nhiều hơn và thích nghi liên tục nếu không muốn bị bỏ lại phía sau.

Khi công nghệ trở thành "bộ lọc" mới

Tốt nghiệp ngành marketing, nhưng thay vì theo một lộ trình nghề nghiệp "chuẩn", Nguyễn Hoàng Long (23 tuổi, phường Gò Vấp, TP HCM) đang cùng lúc làm 3 công việc: viết nội dung thuê, quản lý trang bán hàng online và chạy quảng cáo cho một cửa hàng nhỏ.

"Công việc marketing thay đổi từng ngày. DN giờ yêu cầu biết dùng công cụ AI để viết nội dung, phân tích dữ liệu. Nếu chỉ dựa vào kiến thức ở trường thì không đủ" - Long nói và thừa nhận việc "ôm" nhiều việc cùng lúc không chỉ để tăng thu nhập mà còn là cách tự ép mình tiến bộ.

Không riêng Long, Lê Thị Thanh Trúc (24 tuổi, quê Đồng Tháp) - tốt nghiệp ngành kế toán - hiện làm nhân viên nhập liệu, đồng thời bán hàng online vào buổi tối. Công việc không đúng chuyên môn, nhưng theo Trúc, đó là lựa chọn "khả dĩ nhất" trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao. "Em từng nghĩ kế toán là nghề ổn định. Nhưng giờ DN đòi hỏi phải thành thạo phần mềm mới, xử lý dữ liệu nhanh, thậm chí biết cả tự động hóa. Em đang tự học thêm Excel nâng cao và các công cụ hỗ trợ công việc" - Trúc nói.

Thực tế cho thấy, xu hướng "làm nhiều nghề" (side jobs) đang trở thành lựa chọn phổ biến của lao động trẻ. Nhưng phía sau đó không chỉ là câu chuyện thu nhập, mà là nỗi lo bị tụt lại trong một thị trường lao động đang biến động nhanh hơn bao giờ hết.

Sự phát triển của AI không đơn thuần tạo ra công cụ mới, mà đang thiết lập lại tiêu chuẩn của thị trường lao động. Những công việc mang tính lặp lại, quy trình hóa - vốn từng là "bước đệm" cho người mới ra trường - đang dần bị thay thế hoặc thu hẹp.

Ở chiều ngược lại, các vị trí việc làm mới lại đòi hỏi năng lực cao hơn: hiểu công nghệ, biết sử dụng công cụ AI, có tư duy dữ liệu và khả năng sáng tạo. Điều này vô hình trung tạo ra một "bộ lọc" khắt khe hơn ngay từ vòng đầu tuyển dụng.

Ông Trần Minh Đức, chuyên gia công nghệ của BKEG, nhận định: "AI không lấy đi việc làm, nhưng sẽ thay đổi cách con người làm việc. Những ai không kịp cập nhật kỹ năng sẽ tự bị đào thải". Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, kỹ năng chuyên môn thôi là chưa đủ. Người lao động (NLĐ) cần bổ sung năng lực số, khả năng phân tích và nhất là tư duy thích ứng - yếu tố quyết định khả năng tồn tại lâu dài trên thị trường.

Ở góc độ DN, bà Nguyễn Thị Hồng Vân, CEO Công ty Công nghệ Intex tại TP HCM, cho biết tiêu chí tuyển dụng đã thay đổi rõ rệt trong vài năm gần đây. "Chúng tôi không chỉ tìm người giỏi chuyên môn, mà ưu tiên những ứng viên có khả năng học nhanh, tự cập nhật công nghệ. DN có thể đào tạo thêm, nhưng NLĐ phải có nền tảng và tinh thần chủ động" - bà Vân nhấn mạnh.

Bảo đảm tính thực tiễn

Điều này lý giải vì sao nhiều sinh viên dù tốt nghiệp loại khá, giỏi vẫn gặp khó khăn khi tìm việc: khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế ngày càng rộng, trong khi tốc độ thay đổi của công nghệ lại vượt xa khả năng cập nhật của chương trình học truyền thống.

Trước áp lực từ thị trường, một bộ phận người trẻ đã chủ động thay đổi cách học. Thay vì chỉ trông chờ vào nhà trường, họ tìm đến các khóa học trực tuyến, cộng đồng nghề nghiệp và trải nghiệm thực tế.

Nguyễn Hoàng Long cho biết mỗi ngày dành ít nhất 2 giờ để học thêm về AI và các công cụ marketing mới. "Không học là tụt lại ngay. Nhưng học gì, học đến đâu cũng là vấn đề lớn" - Long nói. Thực tế, "tự học" đang trở thành xu hướng tất yếu nhưng không phải ai cũng có đủ kỹ năng và định hướng để học hiệu quả. Việc tiếp cận quá nhiều nguồn thông tin, khóa học tràn lan khiến không ít người trẻ rơi vào trạng thái học dàn trải, thiếu hệ thống, thậm chí "học mà không dùng được".

Các chuyên gia cho rằng, trong kỷ nguyên số, học tập suốt đời là yêu cầu bắt buộc. Nhưng tự học chỉ phát huy hiệu quả khi có lộ trình rõ ràng, gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Một vấn đề đặt ra là liệu có công bằng khi đòi hỏi người trẻ phải tự xoay xở trong một môi trường biến động nhanh chóng, trong khi hệ thống đào tạo và hỗ trợ chưa theo kịp? Theo ông Trần Minh Đức, cần xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện cho NLĐ trẻ, thay vì để họ "tự bơi" giữa làn sóng công nghệ. "Cần tăng cường các chương trình đào tạo ngắn hạn, cập nhật kỹ năng mới, đặc biệt là kỹ năng số và AI. Đồng thời, DN phải tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo để bảo đảm tính thực tiễn" - ông Đức đề xuất.

Ở góc độ chính sách, nhiều ý kiến cho rằng cần đẩy mạnh kết nối giữa nhà trường - DN - cơ quan quản lý, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường. Các trung tâm dịch vụ việc làm cũng cần đóng vai trò chủ động hơn trong tư vấn, định hướng nghề nghiệp cho người trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Bên cạnh đó, việc phát triển các nền tảng học tập mở, chi phí hợp lý, gắn với nhu cầu thực tế cũng là giải pháp quan trọng để hỗ trợ NLĐ nâng cao kỹ năng trong suốt vòng đời nghề nghiệp.

Thị trường lao động đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, nơi mà sự ổn định không còn là trạng thái mặc định. Với người trẻ, "xoay xở" không còn là lựa chọn mang tính tạm thời, mà đã trở thành kỹ năng cốt lõi.