Thúc đẩy thị trường lao động bứt phá (*): Theo hướng căn cơ, dài hạn

Theo nhiều chuyên gia, để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số trong giai đoạn tới, thị trường lao động không chỉ đơn thuần là nơi cung cấp việc làm mà phải trở thành một động lực nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi những thay đổi căn bản trong chính sách lao động, việc làm - từ tư duy phát triển đến cách tổ chức và vận hành thị trường.

Tạo việc làm chất lượng

Trong nhiều năm, chính sách việc làm của Việt Nam chủ yếu hướng tới mục tiêu tạo đủ việc làm để hấp thụ lực lượng lao động lớn. Cách tiếp cận này góp phần giữ tỉ lệ thất nghiệp ở mức thấp và bảo đảm ổn định xã hội.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới, cách tiếp cận dựa vào số lượng việc làm đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Không ít việc làm có giá trị gia tăng thấp, năng suất lao động còn hạn chế và thu nhập của người lao động (NLĐ) chưa thực sự bền vững.

TS Phạm Anh Thắng, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nội vụ, cho rằng trong bối cảnh dư địa tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ ngày càng thu hẹp và dân số bắt đầu bước vào giai đoạn già hóa, thị trường lao động cần chuyển mạnh từ mục tiêu "tạo đủ việc làm" sang "tạo việc làm chất lượng". Chính sách lao động cần được điều chỉnh theo hướng căn cơ, dài hạn thay vì chỉ xử lý những vấn đề ngắn hạn của thị trường.

Ông nhấn mạnh: "Các chỉ tiêu về việc làm cần được tái cấu trúc theo hướng gắn chặt với năng suất lao động, mức thu nhập thực tế, tính ổn định của quan hệ lao động và khả năng tham gia hệ thống an sinh xã hội (ASXH). Việc làm chỉ thực sự có ý nghĩa đối với tăng trưởng khi đó là việc làm tạo ra giá trị gia tăng cao". Nói cách khác, thị trường lao động chỉ có thể trở thành động lực của tăng trưởng khi mỗi việc làm không chỉ giúp NLĐ có thu nhập mà còn góp phần nâng cao năng suất và giá trị của nền kinh tế.

Một trong những nút thắt lớn nhất của thị trường lao động hiện nay là khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp (DN). Không ít DN phản ánh tình trạng thiếu lao động có kỹ năng phù hợp, trong khi nhiều sinh viên tốt nghiệp lại gặp khó khăn khi tìm việc đúng chuyên môn. Điều này cho thấy hệ thống đào tạo nhân lực vẫn chưa theo kịp tốc độ thay đổi của thị trường.

Theo ThS Nguyễn Khánh Cường, Hiệu trưởng Trường CĐ Quốc tế Lilama 2, giải pháp căn bản là thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa nhà trường và DN. DN cần tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập và đánh giá kỹ năng. Đồng thời, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cần được nâng cấp để đáp ứng nhu cầu nhân lực cho các ngành công nghiệp mới như công nghệ cao, công nghiệp chế biến - chế tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và các dịch vụ hiện đại.

Đáng chú ý, trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ, đào tạo nguồn nhân lực không chỉ dừng ở đào tạo mới mà còn phải chú trọng đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động đang làm việc.

Cũng theo ThS Nguyễn Khánh Cường, chính sách cần tạo động lực để DN tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo kỹ năng, đồng thời hoàn thiện các cơ chế công nhận kỹ năng nghề và chứng chỉ nghề. Điều này sẽ giúp nâng cao tính linh hoạt của thị trường lao động và tạo điều kiện cho NLĐ chuyển đổi nghề nghiệp khi cần thiết.

Vai trò kiến tạo của Nhà nước

Một thị trường lao động hiện đại không thể chỉ dựa vào tăng trưởng việc làm mà còn phải được hỗ trợ bởi hệ thống ASXH vững chắc. Hiện nay, khu vực lao động phi chính thức vẫn chiếm tỉ lệ lớn trong nền kinh tế. Nhiều lao động tự do chưa được tiếp cận đầy đủ với các chính sách BHXH, BHYT hay bảo hiểm thất nghiệp.

Trong khi đó, các mô hình việc làm mới như lao động nền tảng số, làm việc theo dự án hay linh hoạt đang ngày càng phổ biến. Do đó, chính sách lao động cần vượt qua cách tiếp cận cứng nhắc về "chuẩn - không chuẩn" để xây dựng mô hình quan hệ lao động linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi cốt lõi của NLĐ.

Điều này bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý về hợp đồng lao động linh hoạt, xây dựng hệ thống BHXH đa tầng và thiết kế các cơ chế tham gia an sinh phù hợp với lao động phi truyền thống. Chỉ khi NLĐ thấy rõ lợi ích lâu dài của việc tham gia khu vực chính thức, thị trường lao động mới có thể từng bước mở rộng độ bao phủ ASXH và nâng cao nền tảng năng suất.

Bên cạnh những cải cách về đào tạo và an sinh, vai trò của Nhà nước trong phát triển thị trường lao động cần được tái định vị. Theo TS Phạm Anh Thắng, Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính hay điều tiết quan hệ lao động mà cần đóng vai trò kiến tạo và điều phối chiến lược.

Điều này có nghĩa là các chính sách lao động cần được gắn kết chặt chẽ với chính sách phát triển DN, thu hút đầu tư, đổi mới công nghệ và phát triển thị trường vốn. Nếu các chính sách này được hoạch định rời rạc, thị trường lao động sẽ khó có thể phát huy vai trò là đầu vào chiến lược của tăng trưởng.

Ngược lại, khi phát triển kỹ năng nghề, đổi mới công nghệ, thu hút đầu tư và tạo việc làm chất lượng cao được triển khai như những cấu phần thống nhất của chiến lược tăng trưởng quốc gia, thị trường lao động sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho sự phát triển dài hạn của nền kinh tế.

TS Huỳnh Văn Hòa Hiệp, chuyên gia công nghệ và đào tạo doanh nhân, cho rằng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động mạnh và cạnh tranh ngày càng gay gắt, lợi thế lao động dồi dào của Việt Nam không còn là yếu tố quyết định như trước. Thay vào đó, chất lượng nguồn nhân lực, năng suất lao động và khả năng thích ứng của thị trường lao động sẽ là những yếu tố then chốt quyết định sức cạnh tranh của nền kinh tế.

"Những cải cách về đào tạo kỹ năng, mở rộng ASXH, xây dựng quan hệ lao động linh hoạt và nâng cao vai trò kiến tạo của Nhà nước sẽ tạo nền tảng để thị trường lao động vận hành hiệu quả hơn" - TS Hiệp nhấn mạnh.

Một thị trường lao động linh hoạt, kỷ cương, hiện đại nhưng bao trùm, gắn chặt với năng suất và ASXH sẽ không chỉ giải quyết việc làm mà còn trở thành "bệ đỡ" cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Đó cũng là nền tảng để Việt Nam tiến nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 9-3