THÚC ĐẨY THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG BỨT PHÁ (*): Gỡ nút thắt chất lượng nguồn nhân lực

Lực lượng lao động đông đảo từng là lợi thế lớn của Việt Nam trong nhiều năm. Nhưng khi nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, lợi thế đó đang dần bộc lộ giới hạn. Lao động có tay nghề còn thiếu, kỹ năng chưa theo kịp nhu cầu sản xuất, trong khi doanh nghiệp (DN) "khát" nhân lực kỹ thuật. Chất lượng nguồn nhân lực vì thế đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn nhất của tăng trưởng.

Doanh nghiệp cần thợ giỏi

Tại nhiều DN sản xuất ở TP HCM, bài toán nhân lực hiện nay không còn nằm ở số lượng mà ở chất lượng. Một DN cơ khí tại Khu Công nghiệp Tân Tạo vừa đầu tư dây chuyền sản xuất mới với mức tự động hóa cao. Hồ sơ xin việc gửi về khá nhiều nhưng quá trình tuyển dụng lại không hề dễ dàng.

"Chúng tôi cần kỹ thuật viên có thể vận hành máy CNC, đọc bản vẽ kỹ thuật và xử lý sự cố trên dây chuyền. Nhưng tìm được người đáp ứng đầy đủ các kỹ năng đó rất khó" - ông Vũ Minh Quang, Giám đốc nhân sự DN, cho biết. Thực tế này không phải cá biệt. Khi các ngành công nghiệp chế biến - chế tạo, điện tử hay logistics ngày càng ứng dụng công nghệ cao, nhu cầu lao động kỹ thuật tăng nhanh. Nhưng nguồn cung nhân lực có tay nghề vẫn chưa theo kịp.

Theo số liệu của cơ quan thống kê, tỉ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ hiện chỉ khoảng 29,5%. Điều đó đồng nghĩa phần lớn lực lượng lao động vẫn chưa được đào tạo bài bản theo chuẩn nghề nghiệp.

Thực tế tại TP HCM cũng cho thấy sự "lệch pha" rõ rệt. Hồ sơ tìm việc tại Trung tâm Dịch vụ việc làm khá lớn nhưng DN vẫn khó tuyển được nhân sự phù hợp. Bà Nguyễn Thị Thục Hạnh, Giám đốc trung tâm, cho biết phần lớn hồ sơ tìm việc thuộc nhóm lao động phổ thông hoặc kỹ năng chưa đáp ứng yêu cầu của DN.

Trong khi đó, nhu cầu tuyển dụng hiện nay lại tập trung vào các vị trí đòi hỏi tay nghề, kinh nghiệm và khả năng vận hành thiết bị công nghệ. Hệ quả là nhiều DN buộc phải tuyển người rồi đào tạo lại từ đầu. Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn kéo dài thời gian đưa dây chuyền mới vào vận hành.

Ở góc độ DN, đây không chỉ là câu chuyện tuyển dụng mà còn là rủi ro cạnh tranh. Khi thiếu nhân lực kỹ thuật, DN khó mở rộng sản xuất, chậm đổi mới công nghệ và khó tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân sâu xa của tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao nằm ở sự lệch pha kéo dài giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, cho rằng nhiều chương trình đào tạo hiện nay vẫn nặng lý thuyết và chậm cập nhật công nghệ mới.

"DN cần người có kỹ năng thực hành và khả năng thích ứng nhanh với môi trường sản xuất. Nhưng khi đào tạo chưa gắn chặt với nhu cầu DN thì chi phí đào tạo lại sẽ tăng lên và năng suất lao động khó cải thiện nhanh" - TS Vũ nhận định.

Rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo - tuyển dụng

Không ít DN thẳng thắn cho rằng hệ thống đào tạo nghề hiện nay vẫn chưa theo kịp tốc độ thay đổi của thị trường. Trong khi công nghệ sản xuất thay đổi từng năm thì chương trình đào tạo nhiều nơi vẫn chậm cập nhật. Hệ quả là sinh viên ra trường phải mất thêm thời gian để thích nghi với môi trường làm việc thực tế.

Một số DN đã chủ động tìm cách thu hẹp khoảng cách này bằng việc tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo. Ông Lâm Quốc Thanh, Tổng Giám đốc Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA), cho biết nguồn nhân lực trong giai đoạn mới quyết định trực tiếp năng lực cạnh tranh của DN. Vì vậy, SATRA đã ký thỏa thuận hợp tác với Đại học Kinh tế TP HCM nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nhu cầu thực tiễn của DN.

Theo đó, hai bên triển khai nhiều chương trình liên kết như học kỳ DN, thực tập nghề nghiệp, đào tạo chuyên môn và các hoạt động giúp sinh viên tiếp cận môi trường làm việc thực tế ngay trong quá trình học. Sinh viên cũng có cơ hội thực tập và làm việc bán thời gian tại các đơn vị trong hệ thống SATRA. Mô hình hợp tác này được kỳ vọng giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng.

Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng những mô hình hợp tác như vậy vẫn còn rời rạc và chưa trở thành một cơ chế phổ biến trong toàn hệ thống đào tạo. Trong nhiều năm, lợi thế lao động dồi dào và chi phí nhân công cạnh tranh đã giúp Việt Nam thu hút mạnh dòng vốn đầu tư nước ngoài, nhất là trong các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày hay lắp ráp điện tử.

Nhờ đó, xuất khẩu tăng trưởng nhanh và trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế. Nhưng khi nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển mới, lợi thế này đang dần thu hẹp.

Chi phí lao động tại Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây, trong khi nhiều quốc gia trong khu vực cũng nổi lên như những điểm đến cạnh tranh về nhân công. Điều này buộc nền kinh tế phải chuyển dần sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh đó, chất lượng nhân lực trở thành yếu tố quyết định.

Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế, năng suất lao động của Việt Nam dù cải thiện nhưng vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều nền kinh tế trong khu vực. Khoảng cách này phần lớn bắt nguồn từ trình độ kỹ năng và chất lượng nguồn nhân lực.

Vì vậy, nếu lực lượng lao động không được nâng cấp về trình độ và kỹ năng, năng suất lao động khó có thể cải thiện với tốc độ đủ nhanh để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng cao. Khi đó, DN sẽ gặp khó khăn trong việc mở rộng sản xuất, nâng cấp công nghệ hoặc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nói cách khác, khi "nút thắt" về chất lượng nguồn nhân lực chưa được tháo gỡ, thị trường lao động khó có thể trở thành động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng. 

Đồng Nai: Nguồn nhân lực cho dự án trọng điểm

UBND tỉnh Đồng Nai vừa ban hành Kế hoạch số 105/KH-UBND về đào tạo và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu xây dựng và vận hành đối với các dự án trọng điểm trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030.

Kế hoạch nhằm xây dựng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng kịp thời nhu cầu tuyển dụng, vận hành các dự án trọng điểm, nhất là Cảng Hàng không quốc tế Long Thành và hệ sinh thái kinh tế đi kèm (hạ tầng kết nối, dịch vụ, logistics, du lịch...). Nâng cao trách nhiệm của các sở, ban, ngành, địa phương, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp trong công tác đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn thị trường lao động.

Cùng với đó, xác định nhiệm vụ cụ thể cho từng sở, ban, ngành, UBND cấp xã và các đơn vị trực thuộc theo nguyên tắc "rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ kết quả". Qua đó, tạo cơ hội học nghề và việc làm bền vững cho người lao động, góp phần ổn định an sinh xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

N.Tuấn

(Còn tiếp)

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 9-3