Để không "lạc lối" trên thị trường lao động

Quý I/2026, TP HCM ghi nhận gần 33.000 người hưởng bảo hiểm thất nghiệp, trong khi nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp (DN) hơn 82.000 vị trí. Những con số này phản ánh rõ nghịch lý "thừa người - thiếu việc". Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở mất cân đối cung - cầu lao động mà sâu xa hơn là khoảng cách ngày càng lớn giữa kỹ năng của người lao động (NLĐ) và yêu cầu thực tế của thị trường.

Thâm niên không còn là lợi thế

Thị trường lao động đang dịch chuyển nhanh dưới tác động của tự động hóa và số hóa. Nhiều công việc giản đơn trong may mặc, gia công, lắp ráp, nhập liệu hay các vị trí hành chính - bán hàng truyền thống đang dần thu hẹp. Ngược lại, nhu cầu nhân lực tăng ở các lĩnh vực công nghệ, logistics, thương mại điện tử và dịch vụ hiện đại - nơi đòi hỏi kỹ năng số, tư duy linh hoạt và khả năng thích ứng cao.

Tại TP HCM, thực tế cho thấy không ít công nhân (CN) trong các khu công nghiệp phải nghỉ việc khi DN triển khai robot vào dây chuyền sản xuất. Ở khối văn phòng, nhiều vị trí hành chính cũng bị thu hẹp khi phần mềm và trí tuệ nhân tạo (AI) dần thay thế các thao tác xử lý dữ liệu cơ bản.

Điều này cho thấy vấn đề không chỉ là thiếu việc làm mà là thiếu kỹ năng phù hợp. Trong bối cảnh đó, đào tạo lại không còn là lựa chọn bổ trợ mà trở thành yêu cầu tất yếu để NLĐ giữ việc làm.

Chị Huỳnh Thị Mới (quê An Giang) có hơn 15 năm làm CN may tại một DN ở phường Tân Tạo - nơi từng có quy mô hơn 100.000 lao động, chủ yếu làm việc giản đơn. Khi DN gặp khó khăn về đơn hàng và thu hẹp sản xuất, hàng ngàn CN buộc phải nghỉ việc, phần lớn là lao động nữ lớn tuổi, ít cơ hội được đào tạo nghề mới.

"Ngày nhận thông báo nghỉ việc, tôi thực sự hụt hẫng. Làm quen việc rồi, nhưng khi nhà máy giảm đơn hàng thì cũng phải nghỉ. Ra ngoài mới thấy khó, vì ngoài may theo dây chuyền, tôi không có nghề nào khác" - chị Mới nhớ lại. Sau khi mất việc, chị chủ yếu làm các công việc thời vụ nên thu nhập bấp bênh.

Anh Trần Minh Hiền (quê Lâm Đồng) cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Anh làm CN lắp ráp linh kiện điện tử tại một DN ở phường Bình Dương. Khi DN đầu tư dây chuyền được tự động hóa, anh nằm trong số lao động bị cắt giảm. "Công việc cũ không còn, trong khi việc mới thì mình không có tay nghề, đi xin việc rất khó" - anh Hiền chia sẻ.

Sau thời gian xoay xở, anh quyết định học nghề lái xe. Khi có giấy phép, anh được một đơn vị vận tải tuyển dụng với thu nhập ổn định hơn.

Đào tạo lại: Yêu cầu bắt buộc

Trong bối cảnh công nghệ, AI và tự động hóa liên tục tái định hình sản xuất - dịch vụ, nhiều công việc truyền thống đang thu hẹp nhanh, buộc NLĐ phải chủ động đào tạo lại để duy trì việc làm.

Theo ông Bùi Đoàn Chung - người sáng lập Cộng đồng Nghề nhân sự Việt Nam, đào tạo lại không còn là lựa chọn bổ sung mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu NLĐ muốn giữ việc. Ông cho rằng cần phân biệt hai hướng phát triển kỹ năng: đào tạo lại để chuyển nghề (reskill) và nâng cấp kỹ năng trong công việc hiện tại (upskill). Trong bối cảnh nhiều việc làm cũ biến mất nhanh, cả hai hướng này đều thiết yếu.

Ông cũng lưu ý chu kỳ "sống" của kỹ năng hiện chỉ khoảng 3-5 năm. Điều đó khiến những gì NLĐ đang thạo nghề có thể bị tụt hậu nếu không cải thiện kỹ năng nghề. "Giữ việc không còn phụ thuộc vào thâm niên hay kinh nghiệm đơn thuần mà ở khả năng học hỏi, thích nghi và sẵn sàng đào tạo lại" - ông Chung nhấn mạnh.

Ở góc độ thị trường tuyển dụng, bà Hoàng Thị Minh Ngọc - Giám đốc chuyên trang Việc Làm Tốt - cho rằng đào tạo lại vẫn đối mặt nhiều rào cản. NLĐ, nhất là nhóm trung niên, thường thiếu thời gian, chi phí và tâm lý ngại thay đổi. Trong khi đó, chương trình đào tạo ở nhiều nơi chưa sát nhu cầu DN, còn DN lại chưa xem đây là chiến lược dài hạn.

Ngoài ra, chính sách hỗ trợ học nghề từ bảo hiểm thất nghiệp chưa được khai thác hiệu quả khi nhiều NLĐ chưa tiếp cận đầy đủ thông tin hoặc ưu tiên nhận trợ cấp ngắn hạn thay vì học nghề. Theo bà Ngọc, để đào tạo lại hiệu quả cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, DN và NLĐ. Nhà nước cần hoàn thiện chính sách và dự báo thị trường; DN gắn đào tạo với tuyển dụng; còn NLĐ phải chủ động học tập, sẵn sàng chuyển đổi.

Theo bà Nguyễn Văn Hạnh Thục, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Việc làm TP HCM, thị trường lao động hiện không còn tuyển dụng theo tư duy cũ hay các tiêu chí cứng nhắc. Vì vậy, NLĐ cần chủ động tìm hiểu thông tin, nắm bắt xu hướng nghề nghiệp và tận dụng các kênh tuyển dụng uy tín. Ngoài các nền tảng trực tuyến phổ biến, từ ngày 14-4, Sàn việc làm quốc gia đã đi vào hoạt động, giúp NLĐ dễ dàng tiếp cận nhu cầu tuyển dụng ở nhiều tỉnh, thành chỉ bằng tìm kiếm từ khóa.

"Hiện nay, thị trường việc làm gần như đã được số hóa hoàn toàn. NLĐ có thể ứng tuyển, phỏng vấn trực tuyến ở bất cứ đâu, chỉ cần thiết bị kết nối internet. Tại TP HCM, bên cạnh các sàn giao dịch việc làm của cơ quan chức năng, còn có nhiều đơn vị dịch vụ việc làm được cấp phép hỗ trợ tư vấn nghề nghiệp, kỹ năng tìm việc và định hướng phát triển phù hợp" - bà Thục lưu ý.