Giải bài toán lao động thiếu hụt kỹ năng

Việc thiếu lực lượng lao động có những kỹ năng cần thiết đang trở thành điểm nghẽn tăng trưởng, đòi hỏi cần phải đổi mới đào tạo, nâng chất nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu

Trong khi hàng trăm ngàn người gia nhập thị trường lao động mỗi năm thì không ít doanh nghiệp (DN) vẫn phải chật vật tuyển người đáp ứng được yêu cầu. Khoảng cách giữa số lượng và chất lượng ngày càng lộ rõ, đặt ra vấn đề: Việt Nam sẽ tăng trưởng ra sao nếu lực lượng lao động chưa theo kịp đòi hỏi thực tế?

Đào tạo phải gắn với thị trường lao động

Nhiều năm qua, lợi thế "lao động dồi dào, chi phí thấp" từng giúp Việt Nam thu hút dòng vốn đầu tư và duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Thế nhưng, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới, lợi thế này dần bộc lộ giới hạn.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng năng suất lao động của Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Điều đáng nói là khoảng cách này không dễ thu hẹp nếu chất lượng nguồn nhân lực không được cải thiện tương xứng.

Chuyên gia kinh tế Phạm Quang Huy An nhận định: "Chúng ta đã đi đến giới hạn của mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ. Muốn bứt phá, chúng ta buộc phải chuyển sang mô hình dựa trên kỹ năng, công nghệ và năng suất".

Thực tế tại nhiều khu công nghiệp cho thấy không ít DN, nhất là khối có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), gặp khó khăn khi tuyển dụng lao động có tay nghề cao, nhất là ở các vị trí kỹ thuật, quản lý sản xuất, vận hành dây chuyền hiện đại. Không ít DN phải tự đào tạo nhân sự lại từ đầu hoặc chấp nhận giảm quy mô sản xuất do thiếu nhân lực phù hợp.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của DN mà còn làm suy giảm khả năng hấp thụ các dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Khi nhà đầu tư cần lực lượng lao động có kỹ năng nhưng thị trường không đáp ứng được, cơ hội có thể chuyển sang địa phương hoặc quốc gia khác. Nói cách khác, chất lượng nguồn nhân lực đang trở thành "nút thắt" trực tiếp của sự tăng trưởng.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của tình trạng nêu trên là sự lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn. Trong khi nhiều cơ sở đào tạo vẫn nặng về lý thuyết, thiếu cập nhật công nghệ mới thì DN lại cần người lao động (NLĐ) có thể làm việc ngay, thích ứng nhanh với môi trường sản xuất hiện đại.

Bà Nguyễn Thị Lan, phó hiệu trưởng một trường cao đẳng nghề tại TP HCM, cho rằng đã đến lúc phải thay đổi cách tiếp cận trong giáo dục nghề nghiệp. "Không thể đào tạo theo khả năng của nhà trường mà phải đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động. DN phải tham gia sâu vào quá trình xây dựng chương trình, đánh giá kỹ năng, thậm chí trực tiếp đào tạo lao động" - bà nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy những mô hình đào tạo gắn với DN - như đào tạo kép, thực hành tại nhà máy, hợp tác tuyển dụng - đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Sinh viên tốt nghiệp từ các chương trình này thường có cơ hội việc làm cao hơn, thích nghi nhanh hơn với môi trường làm việc.

Không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực riêng lẻ

Bên cạnh đó, cần thay đổi nhận thức xã hội về giáo dục nghề nghiệp. Trong nhiều năm, tâm lý "chuộng bằng cấp" đã khiến không ít người trẻ lựa chọn đại học như con đường tất yếu, trong khi thị trường lại thiếu hụt lao động kỹ thuật lành nghề.

Ở góc độ quản lý, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực riêng lẻ mà cần một hệ thống chính sách đồng bộ, dài hạn.

Ông Trần Anh Tuấn - chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP HCM - cho biết nhà nước đang thúc đẩy các chương trình đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho NLĐ, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra nhanh chóng. Mục tiêu là xây dựng thị trường lao động hiện đại, linh hoạt, nơi NLĐ có thể học tập suốt đời và thích ứng với những thay đổi.

Để chính sách nhanh chóng đi vào cuộc sống, cần có cơ chế khuyến khích đủ mạnh. DN cần được hỗ trợ khi đầu tư vào đào tạo nhân sự; NLĐ cần được tiếp cận các chương trình học tập với chi phí hợp lý; cơ sở đào tạo cần được trao quyền tự chủ đi kèm trách nhiệm giải trình.

Điều quan trọng khác là hệ thống thông tin thị trường lao động. Nếu không dự báo đúng nhu cầu nhân lực theo ngành nghề và địa phương thì việc đào tạo sẽ tiếp tục rơi vào tình trạng lệch pha. Do đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu lao động thống nhất, cập nhật và kết nối liên thông là yêu cầu cấp thiết.

Bài toán nguồn nhân lực không thể giải quyết bởi một phía. Đây là trách nhiệm chung của nhà nước, nhà trường, DN và chính NLĐ. Trong đó, NLĐ cần thay đổi tư duy "học một lần cho cả đời" sang "học suốt đời". Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, kỹ năng hôm nay có thể lỗi thời vào ngày mai. Việc chủ động cập nhật kiến thức, nâng cao kỹ năng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc nếu NLĐ muốn tồn tại trên thị trường lao động.

DN không thể chỉ "đòi hỏi" mà còn phải "đầu tư". Những DN thành công thường là các đơn vị chú trọng phát triển nguồn nhân lực, xây dựng hệ thống đào tạo nội bộ và tạo cơ hội thăng tiến rõ ràng cho NLĐ.

Trong khi đó, nhà nước đóng vai trò kiến tạo - xây dựng khung chính sách, tạo môi trường thuận lợi và điều phối các nguồn lực.

Khi những bên liên quan cùng vận hành hiệu quả, thị trường lao động mới có thể phát triển lành mạnh. "Nếu không thay đổi kịp thời, chúng ta có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội trong làn sóng chuyển dịch đầu tư và cách mạng công nghiệp mới" - ông Tuấn nhấn mạnh.