Đòn bẩy tăng trưởng của TP HCM

Trở thành siêu đô thị hơn 14 triệu dân, TP HCM không chỉ đối mặt áp lực hạ tầng mà còn bước vào cuộc đua khốc liệt về nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh mô hình tăng trưởng chuyển sang dựa vào tri thức và công nghệ, đây không còn là bài toán dài hạn mà là yếu tố quyết định khả năng bứt tốc của thành phố.

Áp lực tái cấu trúc

Sau quá trình mở rộng không gian phát triển, TP HCM bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu về cấu trúc kinh tế. Với hơn 7,5 triệu lao động, thành phố không thể tiếp tục dựa vào các ngành thâm dụng lao động như trước, mà phải chuyển mạnh sang các lĩnh vực giá trị cao như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch - bán dẫn, tài chính quốc tế, logistics, năng lượng mới, công nghệ sinh học.

Đặc điểm chung của các ngành này là không cần nhiều lao động nhưng đòi hỏi trình độ cao, kỹ năng tốt, khả năng thích ứng nhanh và tư duy sáng tạo. Vì vậy, "bài toán số lượng" đang dần nhường chỗ cho "bài toán chất lượng".

Thực tế thị trường lao động đã cho thấy rõ điều này. Nhiều doanh nghiệp (DN) trong lĩnh vực công nghệ cao liên tục tuyển dụng nhưng không tìm đủ nhân sự phù hợp. Ngược lại, không ít lao động có bằng cấp lại thiếu kỹ năng thực hành, ngoại ngữ và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng ngày càng bị kéo giãn.

TS Lê Cẩm Hà, Học viện Hành chính và Quản trị công, nhận định khi TP HCM mở rộng liên kết vùng với các địa phương có thế mạnh công nghiệp và logistics, yêu cầu về nền tảng nhân lực khoa học - công nghệ chất lượng cao trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là nhu cầu nội tại mà còn là điều kiện để thành phố giữ vai trò trung tâm kinh tế - công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh khu vực.

Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP HCM Lượng Thị Tới cho biết khi liên kết vùng ngày càng sâu rộng, cạnh tranh nhân lực cũng trở nên gay gắt. Nhân lực chất lượng cao dịch chuyển theo cơ hội và môi trường làm việc, buộc TP HCM phải đồng thời nâng chất nguồn nhân lực tại chỗ và tăng sức hút từ bên ngoài.

Theo bà Tới, TP HCM có nền tảng thuận lợi với gần 70 trường đại học, hàng trăm cơ sở đào tạo nghề, viện nghiên cứu và Khu Công nghệ cao. Tuy nhiên, điểm nghẽn nằm ở khả năng kết nối khi đào tạo còn nặng lý thuyết, chưa gắn chặt với nhu cầu DN; hoạt động nghiên cứu - phát triển chưa thực sự trở thành động lực đổi mới sáng tạo.

Cuộc đua nhân tài

Nếu trước đây việc thu hút nhân tài chủ yếu dừng ở thông điệp, hiện nay TP HCM chuyển sang giai đoạn thiết kế cơ chế cạnh tranh thực chất. Theo ThS Bùi Lam Giang, Học viện Cán bộ TP HCM, Nghị quyết 98 của Quốc hội là bước ngoặt quan trọng khi trao quyền chủ động lớn hơn cho thành phố trong quản trị nhân lực, nhất là khu vực công.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cơ chế tuyển dụng đặc cách, không qua thi tuyển, dành cho nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý có thành tựu. Cách tiếp cận này chuyển từ "chuẩn hóa quy trình" sang "đánh giá giá trị", phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại.

Song song đó là chính sách thu nhập mang tính cạnh tranh. Sinh viên xuất sắc sau tuyển dụng có thể nhận thu nhập tăng thêm tối thiểu 150% lương trong 5 năm đầu; đối với chuyên gia, mức tăng thêm lên tới 300%. Đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa khu vực công và tư.

Ngoài tiền lương, các chính sách hỗ trợ còn bao gồm nhà ở, phương tiện đi lại, chăm sóc sức khỏe, điều kiện làm việc và hành lang pháp lý thuận lợi cho chuyên gia nước ngoài, người Việt Nam ở nước ngoài. Đặc biệt, việc dành khoảng 10% quỹ lương hằng năm cho thu hút nhân tài thể hiện mức độ cam kết cao của thành phố.

Một điểm mới khác là cơ chế hợp đồng theo nhiệm vụ, thay cho tư duy "biên chế trọn đời". Người lao động (NLĐ) được ký hợp đồng gắn với sản phẩm đầu ra, qua đó tăng tính linh hoạt và trách nhiệm trong công việc.

Ở góc độ hội nhập, TP HCM cũng đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức đào tạo, định chế tài chính quốc tế, mở rộng dòng chảy nhân lực xuyên biên giới. Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Minh Khoa (Trường ĐH Bách khoa - ĐHQG TP HCM), chính sách tốt chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là khả năng thực thi minh bạch, nhất quán và tạo được niềm tin dài hạn. "Người giỏi không chỉ quan tâm thu nhập mà còn tìm kiếm môi trường làm việc công bằng, cơ hội phát triển và khả năng tạo ra giá trị thực" - TS Khoa nhấn mạnh.

Xây dựng hệ sinh thái bền vững

Các chuyên gia cho rằng TP HCM cần chuyển từ tư duy "thu hút cá nhân" sang "xây dựng hệ sinh thái nhân lực". Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhân tài có thể làm việc ở bất cứ đâu, vì vậy nếu chỉ dừng ở tuyển dụng, thành phố khó giữ chân người giỏi lâu dài.

Hệ sinh thái nhân lực bao gồm nhiều yếu tố: giáo dục - đào tạo, nghiên cứu - phát triển, thị trường lao động, môi trường sáng tạo và chất lượng sống đô thị.

Ở lĩnh vực đào tạo, TS Nguyễn Đức Quốc, Chủ tịch Tập đoàn Giáo dục Quốc tế Nam Việt, cho biết TP HCM đã bước đầu chuyển sang cơ chế "đặt hàng" theo nhu cầu thị trường. Nhiều chương trình đào tạo đạt chuẩn quốc tế được triển khai trong các lĩnh vực then chốt như AI, tài chính, quản trị, logistics, y tế.

Tuy vậy, để đạt hiệu quả, cần sự tham gia sâu hơn của DN trong xây dựng chương trình, đánh giá và tuyển dụng. Điều này giúp nguồn nhân lực trong 5-10 năm tới đi đúng định hướng phát triển.

Ở thị trường lao động, thành phố đặt mục tiêu tạo 180.000 việc làm mỗi năm, tương đương khoảng 900.000 việc làm trong giai đoạn 2026-2030. Hệ thống sàn giao dịch việc làm đang được nâng cấp theo hướng số hóa, liên thông dữ liệu và chuyên biệt theo ngành nghề. Không chỉ kết nối cung - cầu, các sàn còn tích hợp đào tạo ngắn hạn, tư vấn nghề nghiệp và dự báo xu hướng, giúp NLĐ liên tục nâng cao kỹ năng.

Hạ tầng đô thị phát triển mạnh cũng kéo theo nhu cầu nhân lực lớn. Các dự án như metro, trung tâm tài chính quốc tế, khu công nghệ cao… đòi hỏi số lượng lớn lao động chất lượng cao. Riêng lĩnh vực đường sắt đô thị dự kiến cần khoảng 35.000 lao động trong vài năm tới.

Song song đó, chất lượng sống ngày càng trở thành yếu tố then chốt trong cạnh tranh nhân lực. Một đô thị có thu nhập cao nhưng hạ tầng quá tải, môi trường sống hạn chế sẽ khó thu hút và giữ chân người giỏi. Do đó, phát triển nhân lực phải gắn với nâng cấp giao thông, y tế, giáo dục, văn hóa và môi trường sống.

Ông Phạm Văn Triêm, Chủ tịch Hiệp hội DN nhỏ và vừa TP HCM, cho rằng thành phố cần định vị mình là "thành phố toàn cầu", nơi hội tụ nhân tài, công nghệ và ý tưởng. Để làm được điều này, cần hình thành các cụm đổi mới sáng tạo theo mô hình "nghiên cứu - đào tạo - sản xuất - khởi nghiệp", giúp rút ngắn quá trình từ ý tưởng đến sản phẩm.