Lệch nhịp cung - cầu nhân lực

"Không phải thiếu việc làm mà là thiếu người làm được việc" - chủ một doanh nghiệp (DN) công nghệ tại TP HCM nhận xét khi trao đổi với báo chí. Nghịch lý này đang hiện hữu trên thị trường lao động khi nhiều DN liên tục tuyển dụng nhưng không tìm được nhân sự phù hợp, trong lúc không ít cử nhân, kỹ sư vẫn loay hoay bên ngoài "cánh cửa" việc làm đúng chuyên môn.

Doanh nghiệp khó tuyển người

Từ đầu năm 2026 đến nay, một DN sản xuất vi mạch tại Khu Công nghệ cao TP HCM liên tục tuyển kỹ sư vận hành. Dù nhu cầu chỉ vài chục nhân sự song DN này vẫn chưa tuyển đủ sau nhiều tháng.

"Ứng viên đến phỏng vấn khá đông, hồ sơ nhìn chung bảo đảm. Song, khi trao đổi về kỹ năng thực hành hoặc xử lý tình huống thực tế, nhiều bạn tỏ ra lúng túng. Có người chưa từng tiếp xúc dây chuyền sản xuất hiện đại, có người còn khá mơ hồ về quy trình sản xuất theo chuỗi" - bà Phạm Thùy Linh, phụ trách tuyển dụng của công ty nêu trên, cho biết.

Theo bà Linh, chất lượng ứng viên chưa đáp ứng kỳ vọng của DN. Để không ảnh hưởng hoạt động sản xuất, công ty phải điều chuyển nhân sự nội bộ, kéo dài thời gian thử việc, thậm chí tuyển người chưa đáp ứng yêu cầu rồi đào tạo lại từ đầu. Điều này làm gia tăng chi phí và rủi ro vận hành cho DN.

Lĩnh vực logistics cũng diễn ra tình trạng tương tự. Một DN vận tải đường bộ và đường biển có văn phòng điều hành tại phường Vũng Tàu, TP HCM cho biết mỗi đợt tuyển hàng chục nhân sự nhưng tỉ lệ đạt yêu cầu rất thấp. Ông Lê Phương, phó giám đốc công ty, giải thích: "Chúng tôi cần những người có thể bắt tay vào công việc ngay, có ngoại ngữ cơ bản và sử dụng được phần mềm quản lý. Thế nhưng, nhiều ứng viên chỉ vững lý thuyết, thiếu kỹ năng ứng dụng, ngoại ngữ cũng hạn chế".

Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều DN đã chủ động hạ tiêu chuẩn tuyển dụng, chấp nhận đào tạo lại hoặc tuyển thực tập sinh để bồi dưỡng từ đầu. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời, khó bù đắp tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.

Trong khi đó, hành trình tìm việc của nhiều sinh viên mới tốt nghiệp cũng không hề dễ dàng dù thị trường lao động vẫn có nhu cầu tuyển dụng lớn. Nguyễn Thị Minh Anh (quê Gia Lai) tốt nghiệp ngành quản trị kinh doanh từ giữa năm 2025 nhưng sau hơn 3 tháng vẫn chưa tìm được công việc phù hợp chuyên môn. Ban ngày, cô làm nhân viên bán hàng tại một cửa hàng thời trang ở phường Bình Thạnh, TP HCM với thu nhập khoảng 5-6 triệu đồng/tháng; buổi tối tiếp tục làm hồ sơ xin việc và học thêm kỹ năng.

"Có tuần tôi gửi gần 15 hồ sơ nhưng chỉ nhận được vài phản hồi. Khi phỏng vấn, DN hỏi nhiều về kỹ năng thực tế như lập kế hoạch, phân tích dữ liệu, sử dụng phần mềm..., trong khi ở trường, tôi chỉ được học ở mức cơ bản" - Minh Anh thừa nhận. Chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại TP HCM khiến cô không có nhiều lựa chọn. Tiền thuê trọ, ăn uống và đi lại gần như chiếm hết thu nhập, buộc cô phải duy trì công việc tạm thời thay vì chờ đợi cơ hội phù hợp.

Trần Quốc Huy (phường Thủ Đức, TP HCM), tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin (IT), cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Hiện anh làm nhân viên bán hàng tại một siêu thị điện máy với thu nhập khoảng 7 triệu đồng/tháng.

"Tôi nộp hồ sơ vào các vị trí IT nhưng hầu hết DN đều yêu cầu kinh nghiệm dự án hoặc kỹ năng lập trình nâng cao. Không được DN nhận thì không có cơ hội làm dự án, song không có dự án thì không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng" - Huy nói về vòng luẩn quẩn mà anh đang gặp.

Chủ động trang bị kỹ năng

Theo các chuyên gia lao động, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn là khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của DN. Đây là vấn đề đã được nhắc đến nhiều năm qua nhưng vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP HCM, chuyên gia thị trường lao động - cho rằng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi mạnh mẽ yêu cầu về kỹ năng lao động. "DN không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn đòi hỏi kỹ năng số, khả năng thích ứng và tư duy giải quyết vấn đề. Đây là những kỹ năng mà nhiều sinh viên còn thiếu" - ông nhận định.

Bên cạnh đó, các kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm và kỷ luật lao động ngày càng được DN coi trọng. Nhiều nhà tuyển dụng nhận xét hầu hết ứng viên trẻ còn thiếu tính chủ động, chưa quen với áp lực công việc nên gặp khó khăn khi hòa nhập môi trường làm việc thực tế.

TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP HCM, cho rằng chương trình đào tạo hiện vẫn có độ trễ nhất định so với yêu cầu của thị trường lao động. Việc cập nhật giáo trình, tăng thời lượng thực hành và mở rộng hợp tác với DN đang được các cơ sở đào tạo đẩy mạnh nhưng cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả.

Theo TS Bình, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và tự động hóa phát triển nhanh, những công việc mang tính lặp lại sẽ dần bị thay thế. Vì vậy, lao động trẻ không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn phải có khả năng học hỏi liên tục và thích nghi với sự thay đổi.

Để thu hẹp khoảng cách này, TS Bình cho rằng cần sự vào cuộc đồng bộ của nhiều bên. DN cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo - từ góp ý chương trình học đến tiếp nhận sinh viên thực tập, giúp người học tiếp cận môi trường làm việc thực tế từ sớm. Về phía nhà trường, cần đẩy nhanh việc đổi mới chương trình đào tạo theo hướng bám sát nhu cầu của thị trường lao động, giảm lý thuyết, tăng thực hành và cập nhật công nghệ mới.

Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là người học. Trong môi trường cạnh tranh ngày càng cao, sinh viên không thể chỉ dựa vào kiến thức trên giảng đường mà còn phải chủ động trang bị kỹ năng, tích lũy trải nghiệm và tìm kiếm cơ hội thực hành ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. "Thị trường lao động không chờ người lao động thích nghi mà buộc họ phải tự thay đổi để tồn tại" - TS Bình nhấn mạnh.

Khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động sẽ không thể tự thu hẹp nếu các bên liên quan không cùng hành động. Khi DN vẫn "khát" nhân sự phù hợp, cử nhân và kỹ sư vẫn "khát" việc làm thì việc giải quyết bài toán nguồn nhân lực không còn là chuyện riêng của từng cá nhân, mà trở thành thách thức đối với chất lượng phát triển nguồn nhân lực trong dài hạn.